کسى که حق قضاوت دارد
· ((اى داود! مـا تـو را در زمين خليفه (و جانشين) گردانيديم پس ميان مردم به حق داورى کن و زنـهـار ازهـوس پـيروى مکن که تو را از راه خدا به در کند در حقيقت کسانى که از راه خدا به در مى روند به (سزاى ) آن که روزحساب را فراموش کرده اند، عذابى سخت خواهند داشت )). سوره ص ؛ آیه 26
· امام على (ع ) به شريح فرمود: اى شريح ! تو در جايى نشسته اى که جز پيامبری يا وصى پيامبرى و يا شقي در آن جا نمى نشيند.
داوران به حق
· ((خـدا بـه شما فرمان مى دهد که امانتها را به صاحبان آنها باز گردانيد و چون ميان مردم داورى کـرديـد، عـادلانـه داورى کنيد در حقيقت نيکو چيزى است که خدا شما را به آن پند مى دهد خدا شنواى بيناست)) سوره نساء ؛ آیه 58 .
· ((و هرگاه داورى کردى، ميان آنها عادلانه داورى کن که خداوند دادگران را دوست مى دارد))سوره مائده؛آیه 42
· معصوم (ع ) : بهترين مردم، داورى کنندگان به حق هستند.
· امـام عـلـى (ع ): بـرتـريـن مردم داورترين آنها به حق است و محبوبترين آنان نزدخداى سبحان راستگوترين آنهاست .
· امام صادق (ع ): مبادا فردى از شما(شيعيان ) از ديگرى نزد حاکم جور شکايت کند بلکه ببينيد چه کسى از خود شما بااحکام و داوريهاى ما آشناست همو را ميان خود داور قرار دهيد, زيرا که من او را قاضى شما قرار داده ام پس براى داورى ميان خود,نزد او رويد.
· پيامبر خدا(ص ): دادگران از نظرخداوند, در روز قيامت بر فراز منبرهايى نورانى در سمت راست خداى رحمانند و هردو دست خدا راست است , همان دادگرانى که در حکومت (داورى ) خود و در ميان خانواده خويش و نسبت به هر کسى که سرپرست آنها هستند به عدالت رفتارمى کنند.
هر که بر اساس آنچه خدا نازل کرده است داورى نکند:
· (( ... و کسانى که مطابق آنچه خدا نازل کرده است داورى نکنند، آنان خود ستمگرانند)) سوره مائده؛ آیه 45 .
قاضى حق کش :
· پيامبر خدا(ص)، هنگام عيادت از على(ع)که از درد چشم شکايت و ناله مى کرد، فرمود: اى على! نـاشـکـيـبـايـى میکنی يا از درد مى نالى ؟
امیر المومنین (ع) عرض کرد: اى رسول خدا, هرگز دردى به اين سختى نـديـده ام پيامبر(ص ) فرمود: اى على !زمانى که ملک الموت براى گرفتن جان آدم گنهکار فرود آيـد, سـيـخـى آتـشـين با خودمى آورد و به وسيله آن جان او را مى گيرد ودوزخ فرياد میکشد! عـلـى (ع ) راسـت نشست وعرض کرد: اى رسول خدا, سخن خود را برايم تکرار کنيد, زيرا از شدت درد مـتوجه نشدم چه فرموديد آيا اين عذاب به کسى از امت شما هم مى رسد؟
پيامبر(ص ) فرمود: آرى , قاضيان حق کش و خورنده مال يتيم و شهادت دهنده به دروغ .
اهميت کار قضاوت:
· پيامبر خدا(ص): هر که عهده دار قضاوت شود، بدون کارد خود را سر بريده است .
سختى حسابرسى قاضى در قيامت :
· پـيـامـبـر خدا(ص): در روز قيامت قاضى دادگر را مى آورند و چنان حساب سختى از اوکشيده مى شود, که آرزو مى کند کاش هرگز حتى درباره يک خرما ميان دو نفر داورى نکرده بود.
· روز قـيامت قاضى را مى آورند و پيش از آن که به حسابش رسيدگى شود با چنان هول وهراسى مواجه مى شود, که آرزو مى کند اى کاش ميان دو نفر حتى درباره يک دانه خرما داورى نکرده بود.
ايـن اخـبار, در صورتى که صحت و واقعيت داشته باشند, به موردى حمل مى شود که کارقضاوت براى قاضى عادل واجب نشده باشد.
داوطلب شدن براى قضاوت :
· پيامبر خدا(ص ): هر که جوياى منصب قضاوت باشد و براى رسيدن به آن متوسل به اين و آن شود خـداونـد او را به خودش واگذارد وهر که مجبور به پذيرفتن آن شود, خداوندفرشته اى بر او فرو فرستد که استوارش بدارد.
ويژگيهاى قاضى از نظر اسلام :
· امام صادق (ع ): کسى که فقه (مسائل حقوقى و احکام قضايى را) اندک مى داند, هرگزنبايد به کار قضاوت چشم طمع داشته باشد.
· امـام عـلى (ع ): فرمان خداى سبحان رابر پا ندارد, جز آن کس که اهل رشوه و کوتاه آمدن نباشد, (در برابر ستمگر) کرنش و اظهارخوارى نکند و از مطامع پيروى ننمايد.
آداب قضاوت :
1 ـ رعايت برابرى ميان طرفين دعوا
· امام على (ع ) به شريح فرمود: ميان مسلمانان در نگاه کردن و سخن گفتن و نشستنت برابرى را رعـايـت کـن , تـا نزديکانت به جانبدارى (و ستم ) تو اميد نبندند و دشمنانت از دادگرى تو, نوميد نشوند.
· شايسته است که قاضى از التفات کردن به يکى از طرفين دعوا والتفات نکردن به ديگرى خوددارى ورزد و نـگـاهـهايش را ميان آن دوعادلانه تقسيم کند و به هيچ طرف دعوا اجازه ندهد به ديگرى زورگويى و دراز دستى کند.
· پيامبر خدا(ص ): هر که به داورى کردن ميان مسلمانان مبتلا شود, بايد در نگاهها و اشاره کردنها و جاى نشستن و نحوه نشستن خودنسبت به آنها به يکسان رفتار کند.
2 ـ بالاتر نبردن صدا از صداى خصم
· امـام عـلـى (ع ), در پاسخ به ابو الاسوددؤلى که پرسيد چرا او را با آن که مرتکب خيانت و جنايتى نشده است از منصب قضا عزل کرد, فرمود: ديدم که صدايت را از صداى خصم بالاتر مى برى .
3 ـ اظهار خستگى نکردن در محکمه
· امام على (ع ) به شريح فرمود: مبادا درمجلس قضاوت اظهار خستگى و ناراحتى کنى ,مجلسى که خـداونـد در آن پاداش قرار داده وبراى کسى که به حق داورى کند ذخيره خوبى درنظر گرفته است .
4 ـ قضاوت نکردن پيش از شنيدن سخنان طرفين دعوا
· امام على (ع ): رسول خدا(ص ) مرا براى قضاوت به يمن فرستاد عرض کردم : اى رسول خدا! مرا که هـنـوز جوانم و قضاوت نمى دانم مى فرستى ؟
فرمود: خداوند بزودى دل تو راهدايت خواهد کرد و زبانت را استوار هر گاه دوخصم در مقابل تو نشستند, از قضاوت کردن خوددارى کن مگر آن گاه کـه همچنان که به سخنان اولى گوش کرده اى سخنان نفر دوم را نيزبشنوى , زيرا در اين صورت کـار داورى بـراى تـوروشن تر مى شود امام على (ع ) فرمود: پس ازاين رهنمود, من پيوسته درست قضاوت کردم يا(فرمود:) ديگر در هيچ قضاوتى (و صدور حکم درست ) دچار شک نشدم .
5 ـ قضاوت نکردن در حال خشم
· پيامبر خدا(ص ): کسى که گرفتارقضاوت شود, نبايد در حال خشم قضاوت کند.
· امـام عـلـى (ع ) به شريح فرمود: در مجلس قضا با کسى در گوشى صحبت مکن و اگرعصبانى شدى , برخيز و در حال خشم هرگزداورى مکن .
6 ـ قضاوت نکردن در حالت خواب آلودگى
· امام على (ع ) به رفاعه فرمود: در حالى که عصبانى يا مست خواب هستى , قضاوت مکن .
7 ـ قضاوت نکردن درحال گرسنگى يا تشنگى
· پيامبر خدا(ص ): قاضى نبايد ميان دو نفرداورى کند, مگر زمانى که گرسنه و تشنه نباشد.
8 ـ ميزبان يکى از طرفين دعوا نباشد
· امـام صادق (ع ) : مردى بر اميرالمؤمنين (ع ) وارد شد و چند روزى ميهمان آن حضرت بود سپس نـزد ايـشـان دعـوايـى مـطـرح کـرد که قبلا (يعنى از روز اول ورودش ) با اميرالمؤمنين در ميان نگذاشته بود حضرت فرمود: تو شاکى هستى ؟
عرض کرد: آرى امام فرمود: از پيش ما برو, زيرارسول خدا(ص ) نهى فرمود, از اين که شاکى بدون حضور طرف دعوايش ميهمان (قاضى ) باشد.
9 ـ در گوشى صحبت نکردن در محکمه
· امام على (ع ) به شريح فرمود: درمجلس قضاوت خود, با کسى در گوشى صحبت مکن .
10 ـ مقدم داشتن متخاصم طرف راست درسخن گفتن
· امـام بـاقـر(ع ): رسـول خـدا(ص ) چـنين حکم فرمود, که از طرفين دعوا آن که درجانب راست محکمه نشسته است در سخن گفتن (و اظهارات خود) مقدم داشته شود.
11 ـ تلقين نکردن به گواهان
· روايـت شـده اسـت کـه : رسول خدا(ص )نهى فرمود از اين که قاضى با نگاه کردن زيادبه يکى از طرفين مخاصمه و حاضر جوابى از او جانبدارى کند و از تلقين کردن به گواهان نيز نهى فرمود.
12 ـ تامل و درنگ پيش از صدور حکم
· امـام عـلى (ع ) به شريح فرمود: تازمانى که سخن نگفته اى زبان تو بنده توست و همين که سخن گـفـتى , تو بنده آن هستى پس , مراقب باش که چه حکمى مى دهى ودر چه باره حکم مى دهى و چگونه حکم مى دهى .
آداب قـضـاوت فـراوان اسـت و در کـتـابـهـاى فـقـهـى ذکـر شـده انـد مـراجـعـه کـنـيـد بـه ـ ـ جواهرالکلام ,ج40 ,ص 72((النظرالثانى فى الاداب )).
داورترين مردم
· پيامبر خدا(ص ): موسى (ع ) عرض کرد:پروردگارا, داورترين بندگان تو چه کسى است ؟
فرمود: کسى که براى مردم , همان گونه داورى کندکه براى خود, داورى مى کند.
· امام صادق (ع ): هر که بين خود وديگران انصاف دهد, به داورى او ميان ديگران رضايت داده شود.
· امام على (ع ): هر گاه حکم تو درباره خودت نافذ باشد, دلهاى مردمان به عدالت توروى آورند.
قاضيانى که خداوند آنها را کمک و راهنمايى مى کند.
· معقل بن يسار: رسول خدا(ص ) به من دستور داد تا در ميان قوم خودم به کار قضاوت پردازم من عـرض کـردم : اى رسول خدا, من خوب بلد نيستم قضاوت کنم پيامبر(ص ) سه بار فرمود: تا زمانى که قاضى ستم (و حق کشى) نکند خدا با اوست.
· پيامبر خدا(ص ): هيچ قاضيى از قاضيان مسلمانان نيست , مگر اين که دو فرشته با اويند وتا زمانى کـه خـواهـان حـقيقت باشد, او را به سوى آن راهنمايى مى کنند اما هر گاه در پى حقيقت نبود و عمدا ستم و حق کشى کرد, آن دو فرشته از او بيزارى مى جويند و وى را به خودش وامى گذارند.
ـ تـا زمـانى که قاضى گرفتار ستم وانحراف نشود, خداوند با اوست پس هر گاه به ستم و انحراف دچار شد, خداوند از او دست مى کشد و شيطان قرينش مى شود.
· امـام عـلى (ع ): دست رحمت خدا, بر فرازسرقاضى در حرکت است پس هر گاه ستم و حق کشى کند, خداوند او را به خودش وا مى گذارد.
گروههاى داوران
· امـام صـادق (ع ): قـاضيان چهار گروهند:سه گروه در آتشند و يک گروه در بهشت مردى که دانـسـته حکم ناحق صادر کند, اين قاضى درآتش است مردى که ندانسته (و بى اطلاع ازاحکام و قوانين ) حکم ناحق دهد, اين نيز درآتش است مردى که ندانسته حکم درست و حق صادر کند, اين هم در آتش است و مردى که دانسته حکم حق و درست را صادر کند, اين قاضى در بهشت است .
مشورت در قضاوت
· امـام على (ع ): عرض کردم : اى رسول خدا, اگر دعوايى پيش من آوردند که حکم آن نه در کتاب اسـت و نـه در سنت , چه دستورمى فرماييد؟
· پيامبر(ص) فرمود: آن را ميان مؤمنان فقيه و عابد به مشورت بگذار و براساس راى خاصى حکم صادر مکن.
· پـيـامـبـر خدا(ص): بدترين فرد امت من کسى است که عهده دار قضاوت شود و چنانچه امر بر او مـشـتـبـه گردد مشورت نکند و اگر درست قضاوت کند, سرمست و مغرور شود و اگرعصبانى شود, درشتى کند.
داوری:
· امام على (ع ): آفت قاضيان , طمع است .
· زننده ترين چيز, ستم (و حکم نارواى ) قاضيان است .
· داورى کردن با تکيه به گمان ازعدالت به دور است .