به گزارش پایگاه اطلاع رسانی اداره کل امور فرهنگی و اجتماعی قوه قضاییه (آفاق)، در این نشست که معاون فرهنگی اجتماعی مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری و مدیرکل دفتر پیشگیری از آسیب های بهزیستی نیز حضور داشتند، آثار گوناگون طلاق بر فرد، خانواده و جامعه بررسی و تبیین گردید و بر ضرورت مهار رشد طلاق و پیشگیری از آسیب های ناشی از آن تاکید شد.
در ادامه مشروح این نشست و پرسش و پاسخ های مطرح در آن را می خوانید.
برنا: با توجه به آمارهایی که از طلاق داده می شود، به نظر می رسد روند طلاق در کشور روبه افزایش است، نظرتان در این مورد چیست؟
حجت الاسلام جواهری: طلاق پدیده ای دیرینه و همزاد اصل ازدواج است. ما ناگزیر هستیم به علت ضرورت های انکار ناپذیر اصل طلاق را بپذیریم. از نظر مبانی اسلامی هم طلاق به عنوان امری غیر حرام اما نکوهیده معرفی شده است. در روایات داریم که نزد خداوند هیچ بنایی محبوبتر از ازدواج و هیچ چیز منفورتر از طلاق نیست. اما آن موضوعی که باید به آن توجه داشت، این است که در دهه های اخیر بحث افزایش نرخ طلاق در کل دنیا به عنوان یک بیماری عمومی قرن حاضر مطرح است. تصور نکنیم موضوع طلاق فقط در رابطه با ایران است؛ چراکه بعضا این طور مطرح می کنند که طلاق بعد از انقلاب اسلامی رشد داشته است. گرچه آمار و ارقام قبل از انقلاب کمتر در دسترس است اما با مراجعه به برخی منابع می بینیم که موضوع رشد طلاق در 6 ماهه سال 43 حدود 27 هزار طلاق ثبت شده است و در 6 ماهه سال بعد حدود 708 مورد به این عدد و رقم افزوده شده است. براساس همین آمار در سال یاد شده در شهر تهران حدود 5 هزار و 50 طلاق انجام گرفت و از سال 46 به بعد آمار طلاق در ایران روبه افزایش بوده است به طوری که در برخی از برهه های زمانی از هر 4 ازدواج یک مورد به طلاق منجر شده است. حتی در سال 53 از هر هزار ازدواج 290 مورد طلاق داشتیم. اما باید گفت در سال 57 تا 60 به علت افزایش بار ارزشی و اخلاقی در جامعه طلاق با کاهش یک تا 3 درصدی مواجه بوده است و از دهه 60 به بعد دوباره با رشد طلاق مواجه بودیم.
آمار قبل از انقلاب از این لحاظ مهم است که بعضا اظهار نظرهایی راجع به آمار طلاق می کنند و قصد سیاه نمایی دارند. بنابراین موضوع طلاق یک مسئله جهانی است به طوریکه آمریکا، اولین کشوری است که مسئله طلاق در آنجا به طور جدی مطرح است و کشورهای اروپایی همه درگیر معضل طلاق هستند و نکته دیگر اینکه شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تاثیر بسیاری بر افزایش آن دارد. با این وجود وقتی خانواده دچار انقطاع شود، کیفیت زندگی سالم در جامعه از بین می رود.
برنا: با توجه به آمارهایی که ارائه شد، شما فکر می کنید الان زنگ خطر برای جامعه ما در ارتباط با پدیده طلاق به صدا درآمده است؟
حجت الاسلام جواهری: در جامعه ارزشی و انقلابی خودمان یک مورد طلاق را هم زیاد می دانیم. باید برنامه ریزی کنیم که طلاق در شرایط ویژه و آخرین درمان برای مشکلات خانوادگی باشد. اما اگر فکر و فرهنگ جامعه این نبود ودر اولین تنش زندگی زناشویی مرد و زن به فکر طلاق افتادند، این نشان از ضرورت و نیاز جامعه به توسعه فعالیت فرهنگی و آگاه سازی عمومی دارد.
برنا: هم اکنون به این مرحله رسیده ایم؟
حجت الاسلام جواهری: طلاق یک آسیب اجتماعی بسیار مهم است که منشأ آسیب های بسیاری خواهد شد و خود پدیده طلاق هم از اعتیاد، فقر، بیکاری، مشکلات معیشتی، فساد اخلاقی ایجاد می شود که باید برای آن در جامعه کنونی برنامه ریزی کنیم.
برنا: چرا آمار طلاق های توافقی بالاست؟
حجت الاسلام جواهری: در طلاق های توافقی تشریفات قانونی کمتر است. گاهی یک روزه این طلاق انجام می گیرد. طلاق یک طرفه برای به توافق رسیدن به ویژه در رابطه با مهریه ها ی سنگین بسیار زمان بر است. قانون از نظر قاضی برای همه مراجعین یکسان است. گاهی مصلحت ایجاب می کند و خود قانونگذار برنامه ای را اتخاذ می کند که زن یا مرد به راحتی کانون خانواده را بهم نزنند.
برنا: با این وجود شما می گویید قوانین احتیاجی به بازنگری ندارند؟
حجت الاسلام جواهری: نه، اتفاقا قوانین بازنگری می خواهد. ما در قوانین موجود نظام خانواده را یکجا ندیده ایم. باید قوانین منسوخ را شناسایی کنیم و نوعی اجمال و ابهام زدایی از قوانین داشته باشیم. ما معتقد به بازنگری قانون در مسیر جامعیت بخشی آن هستیم و در لایحه حمایت از خانواده یک بند بسیار مهم آورده شده است که زن و مرد قبل از آنکه برای طلاق به دادگاه خانواده مراجعه کنند با یک مشاور خانواده جلسه داشته باشند. این موضوع موجب می شود که میزان طلاق ها در کشور کاهش پیدا کند.
برنا: اما به نظر می رسد این قانون باید قبل از ازدواج اجرا شود.
حجت الاسلام جواهری: اداره کل فرهنگی و اجتماعی قوه قضاییه تفاهم نامه ای با سازمان بهزیستی منعقد کرده است که طی آن آموزش مهارتهای زندگی قبل از ازدواج الزامی شود. همینطور با سازمان ثبت مذاکراتی داشتیم که قبل از ازدواج ارائه گواهی آموزش مهارت های زندگی را به این سازمان تحویل دهند. در حال برنامه ریزی هستیم که آموزش های مربوط به مهارت های زندگی به طور فراگیر و دارای پشتوانه قانونی به زوج های جوان ارائه شود.
برنا: بعضی از خانم ها معتقدند نگاه دادگاه های خانواده به آنها سختگیرانه است و توقع دارند در این نگاه و نحوه اجرای قوانین بازنگری انجام شود، نظر شما چیست؟
حجت الاسلام جواهری: یکی از آفت ها در بررسی کارشناسانه این مسائل نگاه جنسیتی به آن است. این آفت همیشه وجود داشته است. ما باید بنیان خانواده را تحکیم کنیم. نگاه دادگاه ها نسبت به زنان سختگیرانه نیست. واقعیت این است که دادگاه ترازوی اجرای قانون است وقضات هم باید در همان چارچوب عمل کنند. شما اگر به آمار طلاق ها نگاه کنید، متوجه می شوید حدود 60 تا70 درصد درخواست طلاق های توافقی و حدود 20 درصد طلاق های یک طرفه از ناحیه خانم هاست. اصل درخواست طلاق از ناحیه مردها شاید کمتر از 20 درصد باشد. این درخواست معنایش این نیست که مرد خواهان طلاق نیست. آنها هم درخواست برای طلاق می کنند، اما زنان به علت روحیه حساس تر بیشتر برای طلاق مراجعه می کنند. سختگیری به این معنا که در ذهن برخی خانم ها هست در دادگاه ها وجود ندارد. قضات می خواهند فرصتی برای تامل و فکر بیشتر برای زنان و مردان ایجاد کنند. در طلاق های یک طرفه اگر بحث زمان مطرح می شود به این علت است که افراد سریع و احساساتی تصمیم گیری نکنند.
برنا: بر پایه بررسی های قوه قضائیه مهمترین علت های طلاق چیست؟
حجت الاسلام جواهری: معمولا چندین عامل در خانواده موجب طلاق می شود. بحث ازدواج تحمیلی، اختلاف سنی بالا، نداشتن تفاهم فرهنگی و اخلاقی ،عشق های خیابانی، سطحی نگری، عدم پرداخت نفقه، اعتیاد، دخالت اطرافیان، توقعات بالای زن و مرد در زندگی، وجود فرهنگ تجمل گرایی ومادی گری، بددلی و سوءظن ، روابط نامشروع، فساد اخلاقی، بیمارها، از عواملی است که منجربه عدم تمکین، ناسازگاری و بداخلاقی در زوجین می شود و در نهایت آنها برای طلاق به دادگاه خانواده مراجعه می کنند. نکته بسیار مهم در طلاق این است که قبح طلاق در جامعه مخدوش شده است ، که این یک خطر است. اگر یک سستی در وجدان جمعی به وجود آید و مردم طلاق را مهم تلقی نکنند در اینجا باید به طور جدی وارد شد. با این وجود می توان گفت بهترین ازدواج، ازدواجی است که زن و مرد با هم کفو و از نظر تحصیلات، زیبایی، ارزش ها، سلیقه ها، خانواده ها و سطح فرهنگی هماهنگ باشند. این نوع ازدواج ثباتش هم بیشتر است.بررسی های ما نشان می دهد ازدواج فامیلی کمتر به طلاق منجر می شود و ازدواج خیابانی خیلی زودتر دچار گسست می شود. بحث رواج فرهنگ غربی، مهاجرت و بی توجهی هم از دیگر عوامل در بروز طلاق است.
برنا: در پژوهش های شما چه عواملی به عنوان عوامل طلاق مورد توجه قرار گرفته است؟
حجت الاسلام جواهری: عدم تفاهم اخلاقی، دخالت اطرافیان، خشونت و بدرفتاری، عدم پرداخت نفقه، عدم شناخت کافی زوجین قبل از ازدواج، فقر، اعتیاد، بدگمانی، هوس بازی و فساد، توقعات نابجا معاشرت با افراد ناباب از مهمترین عوامل طلاق است.
برنا: طلاق بیشتر در چه طبقاتی رخ می دهد؟
حجت الاسلام جواهری: بحث طلاق در همه طبقات مطرح است. مختص طبقه خاص نیست؛ اما در طبقات میانی ای طلاق بیشتر رخ می دهد.
برنا: راهکارهایی که شما برای کاهش این موارد پیشنهاد می کنید، چیست؟
حجت الاسلام جواهری: بازنگری قوانین یکی از مهمترین عوامل است. باید قوانین جدی برای جلوگیری از ازدواج های تحمیلی گذاشته شود. همچنین بحث پیشگیری از خشونت و همسرآزاری، بحث گسترش واحدهای مددکاری تقویت هنجارهای دینی در جامعه، گسترش فرهنگ مشاوره و حکمیت از جمله مهمترین اقدامات است. همینطور آموزش و پرورش و آموزش عالی باید در نظام درسی خود آئین همسرداری و مهارت های زندگی را به دختران و پسران آموزش دهد.
· بنا به این گزارش در ادامه این نشست، خبرنگار برنا سوالاتی را از فریبا سوری، معاون فرهنگی اجتماعی مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری و مسعودی فرید، مدیرکل دفتر پیشگیری از آسیب های بهزیستی مطرح کرد که به نقل از سایت برنا در پی می آید:
برنا: با توجه به مباحث مطرح شده، در زمینه کاهش و پیشگیری از طلاق چه باید کرد؟
مسعودی: در زمینه آسیب های اجتماعی دو نکته بسیار مهم است.
اول آنکه آسیب اجتماعی چند عاملی است و باید برنامه ریزی جدی برای آن داشت و دوم آنکه طلاق یک رخداد نیست بلکه یک فرآیند است.
همانطور که گفته شد ، همه کشورها شاهد افزایش مسئله طلاق هستند به طور مثال نرخ طلاق به ازدواج در کشور سوئد که یک کشور مرفه است 55 درصد است.
برنا: البته باید شرایط کشورها را در نظر گرفت.
مسعودی: بله، قبول داریم، شرایط هر کشوری متفاوت است؛ اما منظور این است که همه کشورها درگیر پدیده طلاق هستند. با این همه مرکز امور زنان و خانواده یکی از سازمان های کلیدی برای سیاست گذاری کلان در زمینه پیشگیری از طلاق است، هم اکنون کارگروهی ملی در کشور تشکیل شده است که مسئولان نهادهای دولتی و چندین تن از وزرا اعضای آن هستند و ریاست این کارگروه را هم معاون اول رئیس جمهور برعهده دارد.این کارگروه به طور ویژه بر موضوع طلاق و تحکیم خانواده فعالیت می کند. همچنین لایحه حمایت خانواده با تغییرات بسیار در مجلس بررسی می شود. بسیاری از موارد این لایحه به نفع تحکیم خانواده است.
برنا: لایحه حمایت از خانواده چه کمکی به کاهش یا پیشگیری از طلاق می کند؟
مسعودی: این لایحه بیشتر برای مباحث حقوقی خانواده تدوین شده است در واقع لایحه حمایت از خانواده قوانین و مسائل مربوط به خانواده را تجمیع می کند.
یکی از بحث های مهم این است که قبل از ازدواج آموزش های زندگی را به زوجین ارائه کنیم. این مسئله کمک می کند تا خانواده سالم در کشور تشکیل شود وبه گونه ای از طلاق هم پیشگیری می شود .
برنا: در بحث طلاق به نظر می رسد زنان بیشتر دچار آسیب می شوند. حمایت های مرکز امور زنان و خانواده از زنان مطلقه چگونه است؟
سوری: در بحث طلاق و آسیب های مربوط به آن زن و مرد با هم دچار مشکل می شوند. اما می توانیم بگوئیم بیش از همه فرزندان خانواده آسیب می بینند. ازدواج یک عقد و پیمان است و مثل هر پیمان دیگری امکان گسستن آن وجود دارد اما در جامعه شیعه و مسلمان خودمان تا حد امکان نمی خواهیم این پدیده رخ دهد. مسلمانان پدیده طلاق را منفور می دانند. با این وجود باید دید طلاق چطور رخ می دهد ما در دهه های گذشته در کشور شاهد افزایش جمعیت بودیم و همین موضوع در روند افزایش طلاق تاثیرگذار بوده است. همچنین بعد از انقلاب ما در موارد زیادی فقط به زنان حقوق شان را آموختیم؛ اما کمتر تکالیف زنان را به آنان آموزش دادیم. همین موضوع به روند افزایش طلاق کمک کرده است.
برنا: منظورتان از اینکه زنان حق شان را شناخته اما تکالیف شان را نشناخته اند، چیست؟
سوری: همه انسان ها در قبال هر حقی یک تکلیفی هم دارند. یکی از معضلات بعد از انقلاب این بود. در مباحث خانواده زن و مرد با تکالیف خود آشنا نشدند. این مسئله به زنان بیشتر آسیب زده است. چراکه زنان از احساسات خود هزینه زندگی می کنند. ما در مرکز امور زنان و خانواده کارگروه پیشگیری از طلاق را تشکیل دادیم در این کارگروه از خانم های قضات که در دادگاه خانواده مشغول به کار هستند و همچنین استادان دانشگاه دعوت کردیم تا بررسی کنند که چه عواملی موجب طلاق می شود. باید بدانیم بحث طلاق مسئله ای نیست که فقط به اخلاق و رفتار دو نفر که با هم پیمان عقد را بستند مربوط شود. همه جریانات اجتماعی در طلاق شرکت دارند. باید از جوانان پرسید که علت اصلی ازدواج آنان چیست؟ متاسفانه در این زمینه ها به درستی کار نشده است. دختر و پسر جوانی که می خواهند ازدواج کنند فکر می کنند این پیمان عقد همچون مابقی عقدهاست و امکان گسستن آن به راحتی هست. باید در این باره فرهنگ سازی کرد.
برنا: این فرهنگ سازی را از کجا باید شروع کرد؟
سوری: اقدامات فرهنگی شروع شده است. در حال حاضر هم هجمه بسیاری از سوی دشمن به جامعه وارد می شود. آنان می دانند که از طریق نیروی نظامی نمی توانند به جامعه ما مسلط شوند؛ بنابراین محور انسجام جامعه که همان خانواده است را مورد حمله قرار داده اند. وقتی انسجام خانواده از بین رود دیگر نمی توانیم جامعه سالم داشته باشیم.
ما نمی گوئیم کاری انجام نگرفته و حتی معتقدیم کارهای صورت گرفته خوب بوده است. هم اکنون همه دستگاه ها مشغول برنامه ریزی برای سلامت خانواده هستند. اما هر کدام از این دستگاهها از یک زاویه به این بحث ورود می کنند. در بحث پیشگیری از طلاق باید همه دستگاه ها و با عزم ملی وارد شوند ، اینکه بیائیم در این باره زنان را در مقابل مردان قرار دهیم، اقدام پسندیده نیست. بعضی وقت ها شعارمی دهیم که حقوق زنان در حال ضایع شدن است یا حقوق مردان بیشتر از زنان است. با این اقدامات نمی توانیم موفق باشیم.
برنا: اما اسلام و قوانین اسلامی بویژه در زمینه رابطه زن و مرد مبتنی بر عدالت است.
سوری: بله، همین طور است. دین اسلام تنها دینی است که حقوق زن را داده است. اگر مرد متولی خانواده است در اسلام بخشی از حق طلاق به وی اختصاص دارد ، اما این بدان معنا نیست که زنان حق طلاق نداشته باشند.
برنا: با این وجود مرکز امور زنان و خانواده برای بازنگری اجرای قوانین فعالیتی ندارد.
سوری: مرکز امور زنان و خانواده توانمندسازی زنان را مورد توجه قرار می دهد و محور اصلی مرکز تحکیم خانواده است. اگر بخواهیم حق زنان را احیاء کنیم باید تحکیم خانواده را مدنظر قرار دهیم. البته بررسی قوانین مربوط به زنان را هم در دستور کار داریم.
پیشنهاداتمان را به قوه قضائیه، دولت و مجلس داده ایم تا بتوانیم قوانین مربوط به خانواده را به روز کنیم.ما قبول داریم باید قوانین مربوط به زنان به روز شود. این موضوع تاثیر بسیاری بر روی بقای خانواده دارد. از طرف دولت مرکز حقوق زنان و خانواده متولی این موضوع است و تعامل بسیار مناسبی هم با فراکسیون زنان مجلس شورای اسلامی داریم. این همسونگری موجب می شود تا قوانین مربوطه به نفع زنان تنظیم شود. البته نباید در این موضوع احساسی برخورد شود. حق طلاق صددرصد در دست مردان جامعه نیست. اگر ما می گوییم که باید قوانین مربوط به خانواده بازنگری شود به این لحاظ است که این شبهه ایجاد نشود که قوانین ما مردسالانه و مربوط به مردان است. بسیاری از قوانین به حقوق زنان توجه بیشتری دارد.
برنا: آمارهای مختلفی درباره طلاق داده می شود آیا مشخص است که چند درصد طلاق ها در سال اول ازدواج رخ می دهد.
مسعودی: آمارها نشان می دهد که 30 درصد طلاق ها در سال اول زندگی رخ می دهد و 50درصد طلاق ها هم در 4 سال اول ازدواج اتفاق می افتد.